Deba zazpi harri leku batetik bestera eramaten ari da. Horrela kontatzen du udal espedienteak, horrela justifikatzen du irisgarritasunak, horrela laburbiltzen du prentsa ohar batek. Baina Gudarien Plaza "marmolezko monolitoetara" murrizten duenak — gurpil-aulkientzat eta umeen kotxeentzat traba egiten duen hiri altzari bat— harria deskribatzen ari da, herria galduz. Eta hori da, hain zuzen ere, idatzi honek udal arduradunei eta Debako herritarrei, batez ere gazteenei, planteatu nahi dien funtsezko arazoa: ezin da zuzen erabaki ezagutzen ez denaz.
Enkargu bat, arau bat, babes legal bat
Gudarien Plazako multzoa ez zen sortu bat-batean, eta ez da apaingarri trukagarri bat ere. Luciano Pagaegik proiektatu zuen, Gipuzkoako ibilbide aitortua duen arkitekto urbanistak; bera da, hain zuzen, Artzabalgo hilerriaren proiektuaren, Arakistain Plazaren eraberritzearen eta Debako Arau Subsidiarioen berrikuspenaren egilea ere, azken hori Gipuzkoako Foru Aldundiko Diputatuen Kontseiluak 2007ko urriaren 16an behin betiko onartua. Arau Subsidiario horien moldaketan, Pagaegik babes esplizitua eman zien bai Arakistain Plazari bai Gudarien Plazari. Ez gaude, beraz, une bateko herri lanaren komenentziaren arabera kentzeko moduko kapritxo estetiko baten aurrean, baizik eta berezko aitortza urbanistikoa duen elementu baten aurrean, espazio horren zati egiturazko gisa pentsatua, eta ez gehigarri okasional bezala.
Plaza hori koroatzen duen eskultura —sei harrizko menhir gehi kristalezko zazpigarren elementu bat— Debako Arte Eskolako ikasleek egin zuten, Mikel Campo artistaren zuzendaritzapean. Hemen komeni da irisgarritasunari buruzko eztabaidak guztiz alde batera utzi duen zerbaitetan gelditzea: zergatik jarri zen hor eta ez beste edozein tokitan.
Zergatik toki hori, eta ez beste bat
Gudarien Plaza ez da orube neutro bat. Merkatua edo Paseo Estalia deitzen den eraikinaren —estilo neoklasikoko XIX. mendeko eraikinak— ingurunean nabarmentzen da, kostaldeko errepidearen bidegurutzean. Paseo Estali horretarako zutabe-multzoaren erritmoak berak —zazpi lerro (6+1) egituran antolatuta— zehaztu du zazpi elementu eskultorikoak altxatzen diren oinarria. Konposizioa ez da hiri hutsune bat betetzera mugatzen: dagoeneko han zegoen arkitekturarekin elkarrizketan aritzen da. Harriak beste pasealeku batera eramateak, kokaleku berria oso duina izanda ere, eskultura eta hura motibatu zuen eraikinaren arteko harreman geometriko eta sinbolikoa hausten du. Harri bat eraman daiteke; ezin da harekin batera eraman hari forma eman zion zutabediarekiko elkarrizketa.
Zazpi harriek zer ordezkatzen duten
Zazpi elementuetatik sei eguzki-sartaldera begira jarrita dauden harrizko menhirrak dira, guztiak ere lurralde historiko bakoitzeko harrobietatik ekarriak: Gipuzkoa, Bizkaia, Araba, Nafarroa, Lapurdi eta Zuberoa. Zazpigarrena, handiagoa, kristalezkoa da eta Euskal Herria multzo gisa ordezkatzen du: besteak itzaltzen direnean pizten da, baina beti erne dago.
Multzoa babesten duen ideia adierazteko erraza da,, baina eduki sakonekoa: espazio bati esanahia ematea, hutsezko geometria izateari utz diezaion eta lekutasun existentzial bihur dadin. Harriari hutsune bat ematen zaio, bihotz bat; hutsune hori gudariaren argia da. Harria horrela gudari bihurtzen da —bidaide, ahalegin, aurrera segitzeko indar—, eta sei lurraldeen ahalegin komunak bere ordezkaritza fusionatzen du zazpigarren elementu gardenean, harrizko bihotza barnean gordetzen duen herri kristal bihurtuan. Irudi horrek eskala giza eta unibertsala du, ez da irakurketa bakar bati itxitako monumentua, baizik eta herri baten ideia baten alde ahalegina — bizitza— eman zutenen oroimenerako deia.
Irakurketa horrek ematen duen sentiberatasuna partekatu daiteke edo ez. Zentzuzkoa ez dena da haren kokapenari buruz erabakitzea inoiz ezagutu gabe.
Ezjakintasuna ez da iritzia, hutsune bat da
Monolitoak Anes Arrinda pasealekura eramateari lagundu dion eztabaida publikoan ez da horietako ezer kontatzen. Irisgarritasunaz hitz egin da, obrez, piezen norakoari buruzko gardentasunaz, baita aldaketak egile artistaren adostasuna izan zuen edo ez ere. Eztabaida legitimoak dira eta erantzun argia merezi dute Udalaren aldetik. Baina horietako batek ere ez du ordezkatzen aurretiazko galdera, harri bakar bat mugitu aurretik egin behar zena: zer da hain zuzen mugitzen ari garena, eta zer harreman du jarri zuten tokiarekin?
Udalbatzaren zati batek multzoaren esanahia ezagutzen ez duenean, eta Debako gazte askok —instalatu zen testuingurua bizi ez zutenek— inoiz azalpen hori jaso ez dutenean, emaitza aurreikusgarria da: bere Arau Subsidiarioek babestutako lan bat baztergarria den hiri altzari gisa tratatzen hasten da. Ez asmo txarrez, baizik eta idatzi honek ixten lagundu nahi duen ezagutza-hutsune baten ondorioz.
Eskaera zentzuzko bat
Ez da Gudarien Plazan esku-hartzea eragin duten irisgarritasun-behar errealak ukatzea, ezta iraganean hartutako erabaki oro idealizatzea ere, hartu izan zelako soilik. Zerbait apalagoa eskatzea da, eta aldi berean, exijenteagoa: hirigintza-planeamenduan babes esplizitua duen multzo bat behin betiko lekuz aldatu aurretik, Udalak jendaurrean azal dezala —irisgarritasun-arazoa azaldu duen zehaztasun berarekin— multzo eskultorikoaren historia, egiletza, babes legala eta esanahia. Artistarekin eta proiektuaren barne-historia ezagutzen dutenekin azter dadila ea posible den irisgarritasuna konpontzea, eskultura eta sortu zuen Paseo Estaliaren arteko harremana hautsi gabe. Eta erabakitzen dena erabakitzen dela ere, jendaurrean eta modu didaktikoan jasota geratu dadila —plaka bat, panel bat, argitalpen bat— zazpi harri horiek zer ordezkatzen duten adierazteko, Debako inor, eta are gutxiago gazteenak, berriro haien ondotik igaro ez daitezen bertan harri eta kristal bihurtutako herri oso bat dagoela jakin gabe.
Gudarien Plazaren esanahia ezagutzea ez da tokiko jakinduria-ariketa bat: bere etorkizunari buruz erantzukizunez erabakitzeko baldintza minimoa da.
Jesus Mari Agirrezabala, Debako alkatea 1999 eta 2011 urte artean