Badago gobernatzeko modu bat, egiten denaren arabera ez ezik, nori entzuten zaion eta nor ezikusiarena egiten denaren arabera ere neurtzen dena. Eta Deban, gobernatzeko modu hori kezkatzeko moduko arrastoa uzten ari da.
Joan den abuztuaren 7an, Debako bizilagun gisa, udal-eskaera bat aurkeztu nuen, interes publikoko gai bati buruzko informazioa eskatzeko. Besteak beste, alkateari idatziz egiaztatzeko eskatu nion monolitoak lekuz aldatzeko proiektuak Gudarien Plazaren jatorrizko proiektuaren egilearen oniritzia duen ala ez.
Asteak igaro dira, eta erantzunaren zain jarraitzen dut, baita galdera zehatz horri dagokionez ere, ez baita nolanahikoa kontua: izen-abizenak dituen obra bat mugitzen bada, gutxienekoa da jakitea hura sortu zuenari kontsulta egin zaion ala ez.
Ez dut tratu berezirik eskatzen hamabi urtez herri honetako alkate izan naizelako; besterik gabe, edozein bizilagunek bere Udalari eskatzeko eskubidea duena eskatzen dut: kontsulta formal bati epearen barruan erantzutea.
Bitartean, Alazne Txurruka alkateak –gardentasuna eta gertutasuna bere kudeaketaren ikur bihurtu dituen horrek– aparteko bizkortasuna erakutsi du beste zerbaitetarako: 48 ordu baino gutxiagotan, eta komunikabide baten bidez, Debako bizilagun batek zerbitzuen balio-galeraren eta Gudarien Plazaren funtzionaltasunaren inguruan egindako kritikei erantzutea.
Argi gera dadila: ez dut zalantzan jartzen alkateak bere proiektua jendaurrean defendatzeko duen eskubidea. Desproportzioa da zalantzan jartzen dudana. Zalantzan jartzen dut azkartasuna eta irmotasuna kritika isilarazteko gordetzea, eta, aldiz, moteltasuna eta isiltasuna bide ofizialetatik galdetzen duenari eskaintzea. Asimetria hori ez da gardentasuna; edo, gutxienez, gardentasuna ulertzeko modu bitxia da.
Harri bat mugitzen denean galtzen dena
Debako alkate ohi gisa, herri honek irisgarritasunaren arloan lortu dituen aurrerapauso guztiak ez ditut ukatuko, eta pozten naiz aurrerantzean ere horrela jarraitzeaz. Baina irisgarritasunak eta memoriak ez dute zertan etsai izan behar, eta hala balira bezala aurkeztea eztabaida publikoari inolako mesederik egiten ez dion sinplifikazioa da.
Gudarien Plaza ez da edozein hiri-altzari. Debako Arau Subsidiarioek berariaz babestutako eta katalogatutako multzo bat da; Luciano Pagaegik proiektatu zuen eta Debako Arte Eskolako ikasleek zizelkatu zuten, Mikel Campo artistaren zuzendaritzapean. Euskal Herriko zazpi lurraldeen bidez, gudarien memoria irudikatzen du. Eta bere garaian aho batez onartu zuten tokiko indar politiko guztiek —EAJ barne, egungo alkatearen alderdi bera—, arrakalarik gabe, herri osoaren borondate partekatuaren adierazpen gisa, sigletatik haratago.
Gaur egun, administrazio-izapide soil baten bidez multzo hori beste pasealeku batera eramatea erabakitzea —eta, horrenbestez, jatorrian pentsatua izan zen Pasealeku Estaliarekin lotzen zuen harreman geometriko eta sinbolikoa haustea— ez da irisgarritasunari buruzko erabaki tekniko hutsa. Debako ondareari eta memoria kolektiboari eragiten dien erabakia da; horregatik, merezi zuen —eta oraindik ere merezi du— behar bezalako eztabaida bat, eta ez prentsa-ohar bat eta protesta egiten duenari emandako erantzun azkar bat.
Eta hemen salatzen dut, inolako itzulingururik gabe, Alazne Txurruka alkateak Gudarien Plazaren benetako esanahiarekiko duen sentsibilitate falta. Ez da nahikoa proiektua irisgarritasunean egindako aurrerapen huts gisa defendatzea, edozein espaloi-ertz edo arrapala bat balitz bezala. Euskal Herriko zazpi herrialdeetako gudarien memoria bizia dena “monolito” izenera murriztea —bere garaian tokiko indar politiko guztiek aho batez onartutakoa—, ez da ulertu izana (edo ulertu nahi izan ez izana) zer ari den benetan lekuz aldatzen.
Erantzunik gabe dauden bi galdera
Gaur-gaurkoz, alkateak oraindik ez du idatziz egiaztatu Gudarien Plazaren jatorrizko proiektuaren egilearen oniritzia duenik; hori publikoki baieztatu zuen arren, abuztuaren 7an berariaz eskatuta niona oraindik ez du agiri bidez frogatu. Ez da xehetasun hutsal bat: gauza bat da babes hori dagoela esatea, eta oso bestelakoa da hori egiaztatzea.
Eta bigarren galdera bat dago erantzun gabe, agian sakonagoa: monolitoak Anes Arrinda pasealekuan birkokatzea erabaki aurretik, zergatik ez zen Gudarien Plazako irisgarritasuna hobetuko lukeen eta monolitoak jatorrizko kokalekuan mantentzea bateragarri egingo lukeen azterlanik egin?
Irisgarritasuna konpondu beharreko arazoa bazen, logikoena zen, lehenik eta behin, eskultura mugitu gabe arazoa konpontzeko aukera guztiak aztertzea eta agortzea, eta aukera hori baztertzea soilik, azterketa zorrotz baten ondoren bideraezina zela ondorioztatuz gero. Ez da inon ageri azterketa hori egin denik, ezta publikoki azaldu denik ere zergatik baztertu zen aukera hori, zuzenean lekualdaketaren aldeko erabakia hartu aurretik.
Beste herri batzuek guk beste alde batera begiratzen dugun leku horretara begiratzen dute
Bereziki mingarria da ikustea Euskal Herriko beste udalerri batzuek—Mañaria, besteak beste, komunikabide batek 2026ko irailaren 20an argitaratutakoaren arabera— hogei urte geroago Debara begira jarri direla hemen Gudarien Plazarekin egin zenaz inspiratzeko; eta, bitartean, gure Udalak berak erabakitzea, kolpe batez, beste batzuk ikastera eta imitatzera datozen hura desmuntatzea. Ez genuke izan behar eraiki genuena gutxiesten duen herria, beste batzuek eredutzat hartzen duten bitartean.
Eskaera bat, beste behin ere
Ez dut liskarrik nahi. Hausnarketa eskatzen dut. Alazne Txurruka alkateari eskatzen diot lasaitasunez —defendatzen omen duen hurbiltasun berarekin—, monolitoak Gudarien Plazara itzultzeko benetako aukera berrazter dezala; artistarekin eta proiektuaren historia ezagutzen dutenekin batera irisgarritasunerako irtenbide bat bilatuz, eskulturaren eta zentzua eman zion tokiaren arteko lotura hautsi beharrik ez izateko. Eta eskatzen dut, halaber, Debako herritarren eskaerek —guztiek, ez soilik erosoak direnek— prentsan jasotzen dituzten erantzunen bezainbesteko arreta jaso dezatela.
Debak ez du gutxiago merezi.
Jesus Mari Agirrezabala, Debako alkatea 1999 eta 2011 urte artean