Mikel Jauregi, Eibarko Baso Biziak Elkartea: "Zuhaitzak landatzea garrantzitsua da, baina lurra babestea da basoaren etorkizuna bermatzen duena"

Ubane Madera Zangitu

"Eibarko eta inguruko bertako basoak berreskuratzea, biodibertsitatea sustatzea eta etorkizuneko belaunaldiei ondare natural hobea uztea" helburu, 2020az geroztik ari da lanean Eibarko Baso Biziak Elkartea. Eibarko mendietan milaka zuhaitz landatu eta lursailak babesten ari dira bide horretan, eta, dagoeneko 200 herritar baino gehiago dituzte lagun, bazkide modura. Mikel Jauregi elkarteko kideak kontatu du hasi direla lan horren fruituak antzematen, eta hori dela egiten ari diren lanaren "alderdi pozgarrienetako bat".  

Noiz sortu zen Eibarko Baso Biziak elkartea?

Eibarko Baso Biziak 2020. urtearen amaieran sortu zen. Elkartearen eraketa-data 2020ko abenduaren 25a da, eta 2021eko otsailean erregistratu zen ofizialki.

Hasiera batean, Eibarko basoen egoerarekin kezkatuta geunden herritar talde bat elkartu ginen. Ikusten genuen gure inguruko mendietan baso-landaketak eta monolaborantzak nagusitzen ari zirela, eta bertako baso naturalek gero eta leku gutxiago zutela. Horren aurrean, ez genuen kexatzearekin bakarrik geratu nahi. Zerbait egin behar genuela erabaki genuen, eta horrela sortu zen elkartea.

Gure helburua hasieratik argia izan da: Eibarko eta inguruko bertako basoak berreskuratzea, biodibertsitatea sustatzea eta etorkizuneko belaunaldiei ondare natural hobea uztea.

Noiz hasi zineten landaketekin eta non?

Elkartearen lehen urteetan hasi ginen landaketak egiten, 2021 inguruan. Hasierako lanak Haritzbakarra, Unbe eta inguruko lurretan garatu ziren.

Gure lana ez da landaketa hutsa izan. Lursailak erostea, lur-jabeekin hitzarmenak egitea, irteerak antolatzea, ibaiaren egoera  hobetzeko ekimenak egin, eta abar

Hasieran, Haritzbakarra eta Unbe inguruan egin genuen lan berezia, eta pixkanaka beste eremu batzuetara zabaldu gara: Santutxu, Igartua eta azken urteotan Unbe inguruko eremu berriak, Sorginbaso esaterako.

Zenbat hektarea eta zuhaitz landatu dituzue?

Bi gauza bereizi behar dira: landatutako zuhaitzak eta kudeatzen edo babesten ditugun lurrak.

2024ko apirilean, 2.500 zuhaitz baino gehiago landatuta genituen. 2026ko ekaineko datuen arabera, urtean 1.000-1.300 zuhaitz inguru landatzen ditugu.

Lursailen aldetik, azken urteotan hazkunde handia izan dugu. 2026ko ekainean, ia 50 hektareako sare ekologikoa osatzen genuen jabetzan eta kudeaketan, eta Sorginbaso izeneko 12 hektareako lursaila erosi berria genuen.

Unbe inguruan 27 hektarea inguru ditugu elkarren jarraian dauden eremuetan. Horrez gain, beste lursail batzuk kudeatzen ditugu zaintza-hitzarmenen bidez.

Garrantzitsua da azpimarratzea hektarea horiek guztiak ez direla landatuak izan. Batzuk baso naturalak dira, beste batzuk lehengoratzen ari dira eta beste batzuetan naturari bere kabuz berreskuratzen uzten diogu.

Zein bertako zuhaitz-espezie landatzen dituzue eta zergatik?

Ez dugu edozein zuhaitz landatzen, ezta leku guztietan espezie berak erabiltzen ere. Lursail bakoitzaren ezaugarriak, lurzoru mota, hezetasuna, orientazioa eta altuera kontuan hartzen ditugu.

Gure inguruko baso naturaletan ohikoak diren espezieak erabiltzen ditugu, besteak beste: haritza, lizarra, urkia, gaztainondoa, haltza erreka inguruko eremuetan eta artea eremu lehor eta eguzkitsuagoetan.

Zuhaitzez gain, zuhaixkak eta fruitu-espezieak ere sartzen ditugu: gorostia, basoko sagarrondoa, aranondoa, gereziondoa eta madariondoa, besteak beste.

Zergatik? Gure helburua ez delako zuhaitz asko edukitzea, baso-ekosistema oso bat berreskuratzea baizik. Espezie bakoitzak bere funtzioa dauka, eta zenbat eta aniztasun handiagoa izan, orduan eta ekosistema sendoagoa eta erresilienteagoa izango dugu.

Urte batzuen ondoren, aldaketa begi-bistakoa da. Zer aldaketa ikusten duzue?

Bai, eta hori da gure lanaren alderdirik pozgarrienetako bat.

Hasieran pinudi edo koniferoen landaketak ziren hainbat eremutan, gaur egun bertako zuhaitzak hazten ari dira. Beste leku batzuetan, berriz, berezko birsorkuntza ikusten dugu: zuhaitz gazteak, zuhaixkak eta landaredi-geruza desberdinak agertzen ari dira.

Basoaren egitura ere aldatzen ari da. Lehen azalera uniformeak ziren lekuetan, gaur egun adin eta tamaina desberdinetako zuhaitzak ditugu, eta horrek baso konplexuagoa sortzen du.

Baina aldaketa ez da paisaian bakarrik ikusten. Basoa osatzen duten bizidunen arteko harremanak berreskuratzen ari dira.

Horrek zer eragin dauka faunan?

Eragin handia izan dezake. Basoa ez da zuhaitzen multzo bat; bizitzeko espazio bat da.

Baso natural eta anitz batek elikagaiak, babeslekua eta ugaltzeko tokiak eskaintzen dizkie animaliei. Hegaztiek habia egiteko eta elikatzeko aukera gehiago izan ditzakete; intsektuek eta polinizatzaileek loreak eta fruituak aurkitzen dituzte; ugaztun txikiek eta anfibioek babesleku gehiago izan ditzakete.

Hildako egurrak eta zuhaitz zaharrek ere funtzio ekologiko garrantzitsua dute: onddo, intsektu eta beste organismo askorentzat bizilekuak sortzen dituzte.

Horregatik, sagarrondoak, gorostiak eta beste fruitu-espezie batzuk sartzea ez da apaingarri kontua. Elikadura-katea indartzeko egiten dugu.

Hala ere, fauna-populazioen bilakaera neurtzeko jarraipen zientifikoa behar da. Ezin dugu espezieen itzulera landaketa kopuruarekin bakarrik frogatu.

Flora ere aldatzen da, ezta?

Bai, zalantzarik gabe. Baso monoespezifiko batean, espezie gutxi batzuk izaten dira nagusi. Bertako baso mistoa berreskuratzean, ordea, landare-komunitatea ere aldatzen da.

Zuhaitzen azpian beste landare batzuk agertzeko baldintzak sortzen dira, hala nola iratzeak, goroldioak, basoko loreak eta zuhaixkak. Gainera, espezie bakoitzak argi, hezetasun eta lurzoru baldintza desberdinak sortzen ditu. Horrek landaredi anitzagoa ahalbidetzen du.

Baso batek hainbat geruza izan behar ditu: zuhaitz handiak, zuhaitz gazteak, zuhaixkak, belarkarak eta lurreko materia organikoa. Horixe da baso bizi eta osasuntsu baten ezaugarrietako bat.

Zer beste onura ditu baso autoktonoa berreskuratzeak?

Biodibertsitateaz gain, ingurumen-onura ugari ditu.

Klima eta tenperatura: basoak itzala sortzen du, tenperatura muturrak leuntzen ditu eta hezetasuna mantentzen laguntzen du. Klima-aldaketaren aurrean, tokiko babesleku garrantzitsua da.

Lurzoruaren babesa: zuhaitzen sustraiek lurra eusten dute, higadura murrizten dute eta lurzoruaren egitura hobetzen laguntzen dute. Materia organikoak lurra aberasten du.

Euriteen eta uraren erregulazioa: baso osasuntsuak ura infiltratzen laguntzen du, eta azaleko ur-lasterraren eta sedimentuen garraioaren eragina murriztu dezake.

Haizearen aurkako babesa: baso natural egituratu batek haizearen eragina leuntzen du, eta inguruko lurzoruari eta landarediari babesa eskaintzen die.

Karbonoaren metaketa: zuhaitzek, lurzoruak eta basoko materia organikoak karbonoa metatzen dute.

Azken batean, basoa ez da zuhaitz-multzo bat soilik. Uraren, lurzoruaren, klimaren eta biodibertsitatearen erregulazioan funtsezko eginkizuna duen ekosistema da.

Lursailak erosi dituzue. Zer garrantzi du horrek? Herri-lur bihurtzea?

Guretzat estrategikoa da.

Eibarren mendi asko jabetza pribatuan daude. Horrek esan nahi du bertako basoak berreskuratzeko ezinbestekoa dela lur horien etorkizunean eragitea. Horretarako bi bide erabiltzen ditugu: lursailak erosi eta lur-jabeekin zaintza-hitzarmenak sinatu.

Lursailak erosten ditugunean, helburua ez da jabetza edukitzea jabetza hutsagatik. Lursail horiek etorkizunean herriaren ondare natural bihurtzea da asmoa, eta belaunaldiz belaunaldi kontserbatzea.

Horregatik, herri-ondare izaera ematearen ideia oso garrantzitsua da. Ondare pribatua izatetik, herri osoaren onurarako kontserbatutako ondare naturala izatera pasatzeko aukera eskaintzen dugu.

Zaintza-hitzarmenekin ere helburu bera lortzen dugu: jabetza aldatu gabe, lurraren kudeaketa ekologikoa bermatzea.

Nik esango nuke gure proiektuaren alderdirik estrategikoenetako bat dela. Zuhaitzak landatzea garrantzitsua da, baina lurra babestea da basoaren etorkizuna bermatzen duena.

Behin basoa landatuta, eskertzen du mendiak ala zaindu egin behar da?

Naturak asko egiten du bere kabuz, baina ez dugu pentsatu behar landatu eta ahaztu egin dezakegunik. Lehenengo urteetan jarraipen berezia behar da: landareen biziraupena aztertu, lehortearen edo animalien eragina ikusi eta behar denean hutsuneak bete.

Baina gure eredua ez da etengabe esku hartzea. Ahal den neurrian, naturari bere prozesuak garatzen uzten diogu. Horrek esan nahi du zuhaitz zaharrak, egur hila eta basoko materia organikoa mantentzea, eta ez dugula basoa garbi eta ordenatuta eduki beharrik. Baso natural batek bere dinamika propioa dauka. Guk baldintzak sortu behar ditugu, eta gero naturari lan egiten utzi.

Basoa zenbateraino handitzeko aukera ikusten duzue?

Aukera handia ikusten dugu, baina gure helburua ez da hektarea kopuru bat pilatzea. Gure benetako helburua baso jarraitu bat sortzea da, isolatutako lursailen ordez elkarrekin lotutako ekosistema bat osatzea. Unbe inguruan 27 hektarea inguru ditugu elkarren jarraian, eta gure asmoa da azalera hori handitzen jarraitzea.

Epe luzerako erreferentzia gisa, 100 hektarea inguruko baso jarraitu bat lortzea oso garrantzitsua izango litzatekeela uste dugu. Horrek aukera emango luke fauna mugitzeko, habitat egonkorragoak sortzeko eta harreman ekologiko konplexuagoak garatzeko. Baina ez dugu Unbera bakarrik mugatu nahi. Eibar inguruko baso naturalen arteko loturak berreskuratzea ere bada gure ikuspegia.

Babes aldetik nola zabiltzate?

Babes soziala handitzen ari da. Hasieran herritar talde txiki bat ginen, baina pixkanaka proiektua ezagutzen eta babesten duen jende kopurua handitu da.

Babes hori hainbat modutan jasotzen dugu: bazkideen ekarpenekin, boluntarioen lanarekin, enpresen laguntzarekin eta beste erakunde batzuekin elkarlanean.

Lurgaia Fundazioarekin dugun harremana bereziki garrantzitsua da, basoen lehengoratzean esperientzia eta ezagutza teknikoa eskaintzen dizkigulako.

Hala ere, babes instituzionala eta babes soziala ez dira gauza bera. Gure ustez, erakunde publikoek ere paper garrantzitsua izan behar dute baso autoktonoen berreskurapenean.

Zenbat bazkide zarete?

Azken datu publiko erabilgarrietan 200 bazkide baino gehiago aipatzen dira. Horrek erakusten du Eibarren badagoela gure ingurune naturala zaintzeko interesa eta konpromisoa.

Baina bazkide kopurua baino gehiago, komunitate bat sortzea da garrantzitsuena: jendeak proiektua bere sentitzea, mendira etortzea, landaketetan parte hartzea eta gure basoen egoeraz kezkatzea.

Eta ekonomikoki, nola moldatzen zarete?

Hau da proiektuaren erronka nagusietako bat. Lurrak erostea, zuhaitzak erostea, landaketak egitea eta basoak zaintzea dirua eskatzen duten jarduerak dira.

Gure finantzaketa hainbat iturritatik dator: bazkideen kuotak, herritarren dohaintzak, enpresen ekarpenak, proiektuetarako laguntzak eta bestelako lankidetza-ekimenak.

Baina argi dago proiektuak hazten jarraitzeko baliabide ekonomiko handiagoak behar ditugula. Izan ere, lursail bat erosteko aukera agertzen denean, ezin dugu beti itxaron. Batzuetan aukera une jakin batean sortzen da, eta orduan erantzuteko gaitasuna izan behar dugu. Horregatik, herritarren eta enpresen inplikazioa ezinbestekoa da.

Laguntzaileak eta boluntarioak?

Guretzat oso garrantzitsuak dira. Elkartearen oinarria boluntarioen lana da. Jende askok bere denbora eskaintzen du landaketetan, lursailen garbiketan, ezkur-bilketan, hegaztien eta saguzarren babes-kutxak jartzen, erreka garbiketetan eta dibulgazio-jardueretan.

Lurgaia Fundazioarekin ere elkarlan estua dugu, eta beste elkarte, ikastetxe eta enpresa batzuen laguntza jasotzen dugu.

Azken batean, basoak berreskuratzea ezin da elkarte txiki baten ardura izan. Herri osoaren proiektua izan behar du.

Beste zerbait gehitu nahiko zenuke?

Nik hiru ideia azpimarratuko nituzke.

Lehenengoa: basoak ez dira egur-ekoizpenerako azalera hutsak. Urte askotan gure mendien kudeaketa ia erabat ekoizpenaren ikuspegitik egin da. Ez dugu ekoizpen-jarduera baztertzen, baina uste dugu basoek beste funtzio asko dituztela: biodibertsitatea, ura, lurzorua, klima eta gure bizi-kalitatea. Baso naturalak ez dira luxu bat; gure ongizaterako ezinbestekoak dira.

Bigarrena: ezin dugu dena naturaren esku utzi, baina naturari bere lekua utzi behar diogu. Gure inguruko basoek mendeetako eraldaketa jasan dute. Horregatik, batzuetan esku hartu behar dugu, baina beste batzuetan nahikoa da naturari berreskuratzeko aukera ematea. Ez dugu zertan mendia etengabe ukitu, garbitu edo ustiatu. Baso batek bere dinamika propioa behar du.

Hirugarrena: proiektu hau ez da Eibarko Baso Biziak elkartearena bakarrik. Eibar osoarena da. Guk bultzada eman diogu, baina gure nahia da herritarrek, erakundeek, enpresek eta belaunaldi gazteek proiektu hau bere egitea.

Gure helburua ez da gaur zuhaitz batzuk landatzea eta argazki bat ateratzea. Hemendik 50 edo 100 urtera ere baso horiek bizirik egotea da gure ametsa. Eta horretarako, gaur hartzen ditugun erabakiak funtsezkoak dira.

Amaierako mezua

«Gure helburua ez da Eibarko mendiak zuhaitzez betetzea. Gure helburua Eibarrek berriro basoak izatea da. Eta baso bat ez da zuhaitz multzo bat: bizia da, biodibertsitatea da, ura da, lurzorua da eta etorkizuna da. Gaur egiten ari garena ez dugu guk bakarrik gozatuko; gure ondorengoek jasoko dute».